Απώλεια και πένθος

Share:

Καλλιόπη Κουτούση – Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια Gestalt
Μέλος του BPS, EAGT & HAGT
Συντονίστρια Ομάδας Γονέων


 

 

Τι εννοούμε όταν λέμε «πενθώ μια απώλεια»;
-Η απώλεια κινητοποιεί έντονα συναισθήματα, όπως ξάφνιασμα, στενοχώρια, θυμό, φόβο, μοναξιά, καθώς και μια σειρά από ερωτήματα: γιατί συνέβη αυτό σε εμένα; Πώς θα τα καταφέρω τώρα; Γιατί η ζωή είναι τόσο άδικη;
-Οι περισσότεροι άνθρωποι προσπαθούμε να προσαρμοστούμε στην νέα πραγματικότητα και να νοηματοδοτήσουμε την απώλεια. Αυτή η φάση της προσαρμογής από την παλαιά στην νέα συνθήκη συνιστά την περίοδο του πένθους.

Το πένθος δεν αφορά μόνο τον θάνατο. Αφορά και όλες τις σημαντικές απώλειες, αποχωρισμούς και αλλαγές που σχετίζονται με πρόσωπα και καταστάσεις. Πχ. Διαζύγιο, χωρισμός, μετανάστευση, απώλεια υγείας, αναπηρία, τα γεράματα, η γέννηση ενός παιδιού, κτλ.

Γιατί πρέπει να θρηνήσουμε μια απώλεια; Δεν την ξεπερνάμε με το πέρασμα του χρόνου;

Η ικανότητα να θρηνήσουμε δεν συντελείται αυτόματα. Είναι μια σύνθετη διαδικασία που εξελίσσεται σταδιακά.

Το πένθος αν μείνει ανεπεξέργαστο συχνά οδηγεί σε κατάθλιψη, άγχος, σε τοξική επίδραση στο σώμα και στην συμπεριφορά μας, όπως σωματικές διαταραχές και σθένειες, συχνά ατυχήματα, χρήση ουσιών, ή αυπνίες.

Οι Walsh και McGoldrick (1991) παρατήρησαν πως όταν μια οικογένεια δεν πενθεί τις απώλειες της, τότε η επόμενη γενιά δυσκολεύεται να ανταπεξέλθει σε συναισθηματικές απώλειες και αποχωρισμούς.

Ο καθένας πενθεί με τον δικό του τρόπο, για όσο διάστημα είναι απαραίτητο.

  • Ορισμένοι, μετά το αρχικό σοκ, σφίγγουν τα δόντια και συνεχίζουν την ζωή τους όπως πριν. Δίνουν την εντύπωση πως το ξεπέρασαν γρήγορα, πως δεν τους άγγιξε. Δεν μιλούν καθόλου για το πρόσωπο που έχασαν. (Παγωμένο ή ανεσταλμένο πένθος ‘inhibited grief’).
  • Άλλοι θρηνούν και οδύρονται για πολλά χρόνια μετά την απώλεια. Δείχνουν ότι ο θάνατος τους τραυμάτισε και ότι δεν μπορούν να το ξεπεράσουν. Δυσκολεύονται να μιλήσουν για το πρόσωπο που έχασαν και αναστατώνονται κάθε φορά που το θυμούνται (Τραυματικό πένθος).
  • Κάποιοι άλλοι περνούν μια φάση έντονου πένθους με συμπτώματα θλίψης, αίσθησης ότι η ζωή δεν έχει νόημα, ανορεξία, τάξη για απομόνωση. Και σιγά σιγά -συνήθως με την βοήθεια του περιβάλλοντος, ξαναβρίσκουν την όρεξη για ζωή και επιστρέφουν στην καθημερινότητά τους. Αυτά τα άτομα μπορούν να μιλάνε για το πρόσωπο που έχασαν και να αναπολούν τις στιγμές που έζησαν μαζί χωρίς να αναστατώνονται.

Σε τι διαφέρει ο αιφνίδιος από τον αναμενόμενο θάνατο;
Ο αιφνίδιος θάνατος παραλύει το άτομο και δυσκολεύει τη διεργασία του πένθους. Τα άτομα αισθάνονται ανίσχυρα, δεν μπορούν να το πιστέψουν, βιώνουν ενοχές και έχουν ανάγκη να κατηγορήσουν κάποιον άλλον για το θάνατο. Επιπλέον, χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να νοηματοδοτήσουν το γιατί συνέβη κάτι τέτοιο τόσο ξαφνικά.
Και στην περίπτωση της αναμενόμενης απώλειας παρουσιάζονται δυσκολίες και ιδιαιτερότητες. Πχ. Ξεκινάμε να θρηνούμε αυτόν που θα χάσουμε αρκετό καιρό πριν πεθάνει. Νιώθουμε την θλίψη που δεν θα είναι πια κοντά μας και προσπαθούμε να φανταστούμε την ζωή χωρίς αυτό το άτομο και βιώνουμε μια σειρά από αντιφατικά συναισθήματα. Αυτός ο προπαρασκευαστικός θρήνος (anticipatory grief) είναι σε ορισμένες περιπτώσεις χρήσιμος γιατί δίνει την δυνατότητα αποχαιρετισμού και προετοιμασίας για τις αλλαγές που θα ακολουθήσουν.

Τι είναι το περιπλεγμένο πένθος; (“Complicated grief”, “Too-long dying” Terese Rando (1980).
Ο όρος αναφέρεται στις δυσλειτουργικές μορφές πένθους που περιλαμβάνουν: Το πένθος που παγώνει και μένει σε εκκρεμότητα, το πένθος που εκφράζεται έμμεσα μέσα από προβλήματα υγείας και προβληματικές συμπεριφορές, το υπερβολικό πένθος που εκφράζει ψυχιατρικά συμπτώματα και στοιχεία Μετατραυματικής διαταραχής (φόβος ότι κάτι καταστροφικό θα συμβεί στο μέλλον για το ίδιο το άτομο ή τους οικείους του) και το χρόνιο πένθος που δεν κλείνει ποτέ.
Ποιοι παράγοντες οδηγούν σε περιπλεγμένο πένθος;
-Ο αιφνίδιος ή ο τραυματικός θάνατος
-Ο θάνατος που συνοδεύεται από κοινωνικό στιγματισμό (όπως αυτοκτονία ή AIDS)
-Ο θάνατος γονιού ενώ το παιδί είναι μικρό και ο επιζών γονιός δεν μπορεί να ανταποκριθεί στο γονεϊκό του ρόλο μετά την απώλεια
-Οι πολλαπλές απώλειες
(Goldman, 2001).

Τι συμβαίνει όταν βιώνουμε μια απώλεια με τραυματικό τρόπο;

Σε αυτή την περίπτωση το άτομο εμφανίζει συμπτώματα μετατραυματικής διαταραχής, με σοβαρές διαταραχές στον ύπνο, αναβίωση τραυματικών σκηνών, συναισθηματική απάθεια και σωματική υπερδιέγερση. Το τραυματικό πένθος χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στην επεξεργασία του. Το άτομο που έχει βιώσει μια τραυματική απώλεια μπορεί να καθηλωθεί στο τραύμα με αποτέλεσμα να μην μπορέσει να προχωρήσει σε μια διεργασία του πένθους.

Το πένθος είναι τραυματικό όταν παρατηρούμε τις ακόλουθες συμπεριφορές στο άτομο που πενθεί:

  • Ο θάνατος του αγαπημένου προσώπου μονοπωλεί τις σκέψεις του.
  • Εξακολουθεί να κατατρέχετέ από εικόνες και λόγια που αφορούν τον θάνατο και το άτομο που πεθαίνει.
  • Εξακολουθεί να κατηγορεί τον εαυτό του για αυτό που θα μπορούσε να είχε κάνει, να είχε σκεφτεί ή να είχε πει και δεν το έκανε για το άτομο που πέθανε.
  • Δεν είναι σε θέση να λειτουργήσει στην εργασία του ή κατά τον ελεύθερο χρόνο του, δεν μπορεί να αναφερθεί στον νεκρό ή αποφεύγει κάθε τι που του θυμίζει τον νεκρό ή το θάνατο.
  • Έχει μια έντονη αίσθηση ότι δεν αξίζει τίποτα.
  • Φοβάται διαρκών ότι θα συμβεί μια ακόμα «καταστροφή»

Ποια είναι τα στάδια του πένθους;
Τα 5 στάδια του πένθους στο ορόσημο βιβλίο της Elisabeth Kubler-Ross On Death and Dying (1969):
1. Άρνηση: Σοκ-αμφισβήτηση-σύγχυση. Το άτομο δυσκολεύεται να δεχτεί την πραγματικότητα.
2. Θυμός: οργή για την συμφορά που τον βρήκε. «γιατί σε μένα;»
3. Διαπραγμάτευση: το άτομο προσπαθεί να κερδίσει χρόνο. «Και αν….»
4. Κατάθλιψη: δεν υπάρχει ελπίδα-παραίτηση. Απόσυρση ή αποδιοργάνωση.
5. Αποδοχή: συμφιλίωση με την απώλεια, επαναδιοργάνωση, και αντιμετώπιση με ψυχική ηρεμία.

Πόσο χρόνο παίρνει για να θρηνούμε και να επεξεργαστούμε το πένθος μας;
Το πένθος έχει ολοκληρωθεί όταν μπορούμε να σκεφτούμε τον εκλιπόντα χωρίς να βιώνουμε πόνο (Worden, 2009). Η διεργασία του πένθους χρειάζεται χρόνο και σε αρκετές περιπτώσεις δεν κλείνει ποτέ, απλά μαθαίνουμε να ζούμε με αυτό (Christ, 2010).

Στην περίπτωση της τραυματικής απώλειας μπορεί να πάρει πολλά χρόνια και να εμφανίσει εξάρσεις και υφέσεις. Όσο πιο παράπλευρες απώλειες βιώνει ένα άτομο (χιονοστιβάδα γεγονότων) τόσο πιο περίπλοκο γίνεται το πένθος.

Τι χρειάζεται να κάνει ένα άτομο για να επεξεργαστεί το πένθος του;
Ο Worden (1996) διατύπωσε 4 καθήκοντα (tasks) με τα οποία είναι ένα άτομο με πένθος:
1. Να αναγνωρίσει την πραγματικότητα του θανάτου
2. Να επεξεργαστεί τα συναισθήματα που απορρέουν από την απώλεια
3. Να προσαρμοστεί στο νέο περιβάλλον από το οποίο λείπει ένα σημαντικό άτομο
4. Να δημιουργήσει μια νέα ψυχική και εσωτερικευμένη σχέση με το άτομο που πέθανε ώστε να μπορέσει να συνεχίσει την ζωή του.

Τι χρειάζεται να αποφεύγει ένα άτομο που θέλει να στηρίξει κάποιον/α που βιώνει μια απώλεια;
· Απέφυγε να κάνεις ότι κάνει ο κόσμος, «γιατί έτσι συνηθίζεται». Αυτό που χρειάζεται πιο πολύ εκείνος που πενθεί είναι να κλάψει και να μιλήσει.
· Δεν χρειάζεται να κάνεις κάτι, αν δεν θέλεις πραγματικά να το κάνεις. Να προσφέρεις όση βοήθεια σου υπαγορεύει η καρδιά σου, όχι όση σου επιβάλλει το μυαλό σου.
· Απέφυγε κουβέντες χιλιοειπωμένες για αυτές τις περιπτώσεις, πχ.
-Ο Θεός ξέρει
-Ήταν θέλημα Θεού
-Πρέπει να ξεχάσεις
-Καλύτερα έτσι
-Έπαψε να υποφέρει
-Ο χρόνος όλα τα γιατρεύει
-Πρέπει να φανείς δυνατός για τα παιδιά
-Πρέπει εσύ τώρα να γίνεις ο άνδρας/γυναίκα του σπιτιού/ να στηρίξεις του γονείς σου
-Είναι νόμος της ζωής

· Αν δεν ξέρεις τι να πεις, το καλύτερο είναι να μην πεις τίποτα.
· Απέφυγε να δίνεις οδηγίες, και ότι πρέπει να το ξεπεράσει. Θα το κάνει με τον καιρό, θέλει το χρόνο του. Το μόνο που χρειάζεται κάποιος είναι να ακούς και να είσαι εκεί παρόν, χωρίς να σκέφτεσαι ότι πρέπει να του φτιάξεις την διάθεση, ούτε να τον παρηγορήσεις.
· Αυτός που βρίσκεται σε πένθος δεν χρειάζεται τις σοφές μας συμβουλές. Αν δεν σου έρχεται στο μυαλό τι να κάνεις, το καλύτερο ίσως είναι να προσπαθήσεις να βοηθήσεις σε κάποιες καθημερινές δουλειές. Πχ. Λογαριασμούς, την ντουλάπα, κτλ.
· Απέφυγε να του λες ότι «Σε καταλαβαίνω», ακόμα κ αν έχεις βρεθεί σε παρόμοια θέση. Κανένας δεν μπορεί να κατανοήσει απόλυτα πως βιώνει ο άλλος το πένθος. Είναι μια πολύ προσωπική και μοναδική εμπειρία. Και διαφέρει πολύ από άνθρωπο σε άνθρωπο.
· Δεν χρειάζεται να βρεις μια εξήγηση για ό,τι συνέβη.
· Δεν χρειάζεται να υποβαθμίζεις ότι συνέβη μιλώντας του για αυτό που έχει ακόμα, και δεν χρειάζεται να προσπαθείς να τον κάνεις να δει τα πλεονεκτήματα που έχει μια καινούργια φάση στη ζωή του. Μπορεί να είναι αλήθεια, δεν είναι όμως ακόμη η στιγμή.
· Απέφυγε ΚΥΡΙΩΣ NA ΔΙΑΚΌΨΕΙΣ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΕΚΕΙΝΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΦΕΡΕΙ. Πολλές φορές εκείνοι που αποθαρρύνουν την έκφραση δύσκολων συναισθημάτων δεν το κάνουν μόνο για να ‘προστατέψουν’ το άτομο που πενθεί (όπως διαστρεβλωμένα πιστεύουν), αλλά για να προστατέψουν τον ίδιο τους τον εαυτό από τα δικά τους οδυνηρά συναισθήματα.

Τι χρειάζεται να κάνει ένα άτομο που θέλει να στηρίξει κάποιον/α που βιώνει μια απώλεια;
Την παρουσία σου, την συντροφιά σου και την αγάπη σου
Να μπορείς να ακούς το άτομο που πενθεί να εκφράσει αυτά που νιώθει, να μιλήσει για αναμνήσεις
Να μπορείς να εκφράσεις ελεύθερα τα συναισθήματά σου, και να συμπάσχεις μαζί του, να δείξεις την λύπη σου, αν αυτό είναι που νιώθεις.
Σεβασμό, Υποστήριξη και Συγκεκριμένη, πρακτική βοήθεια

Previous Article

Ο Φόβος της Δέσμευσης

Next Article

Πώς να αποκτήσεις τον έλεγχο του σώματός σου – Η Ελπίδα Τσίντσιφα για το pilates & την άσκηση

Related articles